"بسم الله الرحمن الرحيم"

Güney Azərbaycan Elektronik Kitab Evi

سايت كتابخانه الكترونيك آذربايجان

 درس دوم : آوا شناسي

1ـ حروف صدادار (مصوتها) در زبان تركي

حروف در زبان تركي نيز مانند همه زبانهاي ديگر از دو نوع صدادار (مصوت ، صائت ، آوا) و بي صدا (صامت ، گنگ) تشكيل مي شود. زبان تركي از لحاظ حروف صدادار يا مصوتها ، كاملترين صداها را در ميان زبانهاي دنيا داراست. زبان تركي در مقابل شش مصوت كوتاه و بلند عربي و فارسي (اَ ـ اِ ـ اُ ، آ ـ اي ـ او)(u - i - ə - o - e - a) داراي نه مصوت كوتاه است كه اگر كلمات دخيل فارسي و عربي را هم در نظر بگيريم ، در تركي به دوازده مصوت تكلم مي شود. چرا كه در تركي دو نوع صداي «آ» بصورت كوتاه (آلاجاق) و بلند (آرامش) تلفظ مي شود. به همين ترتيب براي صداهاي «اي» و «او» مي توان دو نوع صداي بلند و كوتاه ذكر كرد. البته در اين درس به اين سه مورد صداي عاريتي يا دخيل اشاره اي نمي كنيم و تنها به نه صداي مخصوص تركي بسنده مي كنيم.

در جدول زير اين نه مصوت با رسم الخط عربي همراه با مثالهائي از كاربرد اين صداها در ابتدا ‏، وسط و انتهاي كلمه ارائه شده است:

جدول (1) : مصوتهاي نه گانه تركي

2 ـ تقسيم بندي مصوتهاي تركي

مصوتهاي تركي نقش بسيار مهم در انسجام ، زيبائي ، واژه سازي ، تركيب با پي افزوده ها و ... دارند ، طوريكه عده اي را نظر بر اين است كه زيبائي و شيريني تركي به همين قوانين حاكم بر مصوتهاست.

مصوتهاي تركي از نقطه نظرهاي مختلف به دو گروه تقسيم مي شوند كه بنا به همين تقسيم بندي ها نظم و قانون خاصي به كلمات مي دهند. اين تقسيم بندي ها بدين صورت هستند:

1ـ2ـ مصوتهاي ثقيل (قالين) و ظريف (اينجه):

تمام نه مصوت زبان تركي از لحاظ تلفظ به يك شدت نيستند. مصوتهاي «آ ، اﻯْ ، اوُ ، اۏ» كه بصورت پر و با شدت ادا مي شوند را مصوتهاي ثقيل (قالين) مي گويند. در مقابل ، پنج مصوت «اَ ، ائـ ، اي ، اؤ ، اۆ» را كه بسيار سبك و خفيف ادا مي گردند ، مصوتهاي ظريف (اينجه) مي گويند.

جدول (2) : مصوتهاي ثقيل (قالين) و ظريف (اينجه) در تركي

نوع مصوت		مصوت	نمونه	Latin əlifbasında
ثقيل (قالين)	a	آ	آز ، آريق ، آرمان ، قارا ، ياد	yad - qara - arman - arıq - az
	ı	اﻯْ	ايشيق ، ايليق ، قيز ، قيرميز ، قاري	qarı - qırmız - qız - ilıq - işıq
	u	اوُ	اوُشاق ، اوُنودماق ، قوُش ، قۏنشوُ ، دوُز	duz - qonşu - quş - unutmaq - uşaq
	o	اۏ	اۏدون ، سۏراق ،سۏن ، دۏنماق ، سۏل	sol - donmaq - son - soraq - odun
ظريف (اينجه)	ə	اَ	اسمك ، گزمك ، گزه نك ، سئرچه ، ائرته	ertə - serçə - gəzənək - gəzmək - əsmək
	e	ائـ	ائشيك ، ائشيتمك ، ائل ، سئل ، يئر	yer - sel - el - eşitmək - eşik
	i	اي	ايز ، ديز ، ديش ، گيزلي ، سئچگين	seçgin - gizli - diş - diz - iz
	ö	اؤ	اؤن ، سؤز ، گؤز ، سؤندورمك ، گؤندرمك	göndərmək - söndürmək - göz - söz - ön
	ü	اۆ	اۆز ، يۆك ، گؤزۆنده ، دؤنۆم ، اۆزلۆ	üzlü - dönüm - gözündə - yük - üz

2ـ2ـ مصوتهاي غنچه اي (دوداقلانان) و غيرغنچه اي (دوداقلانمايان)

مصوتهاي «اۏ ، اوُ ، اؤ ، اۆ» «ü ، ö ، u ، o» كه هنگام تلفظ آنها ، لبها بصورت غنچه اي بسته مي شوند ، مصوتهاي غنچه اي (دوداقلانان) نام دارند. در مقابل ، هنگام اداي مصوتهاي «آ ، اي ، اﻯْ ، ائـ ، اَ» «ə - e - ı - i - a»، دهان باز مي شود. اين مصوتها را به نام غيرغنچه اي (دوداقلانمايان) بشناسيم.

جدول (3): مصوتهاي غنچه اي (دوداقلانان) و غيرغنچه اي (دوداقلانمايان) در زبان ترکي

 

	ثقيل (قالين)	ظريف (اينجه)
غنچه اي (دوداقلانان)	اۏ ، اوُ	اؤ ، اۆ
غيرغنچه اي (دوداقلانمايان)	آ ، اﻯْ	اَ ، اي ، ائـ

3ـ2ـ مصوتهاي باز (آچيق) و تنگ (دار)

هنگام اداي مصوتهاي «آ ، اَ ، ائـ ، اۏ ، اؤ»«ö - o -e -ə -a» فك پائين دهان به سمت پائين رفته و دهان كاملاً باز مي شود. اين مصوتها را باز (آچيق) مي نامند. از طرفي هنگام اداي مصوتهاي «اي ، اﻯْ ، اوُ ، اۆ»«ü - u -ı - i» آرواره پائين جمع تر و بسته تر مي شود دهان با حجم نيمه باز آنها را تلفظ مي كند. اين مصوتها را نيز تنگ (دار) مي گويند. (جدول 4).

جدول (4): مصوتهاي باز (آچيق) و تنگ (دار) در زبان ترکي

	ثقيل (قالين)	ظريف (اينجه)
مصوتهاي باز (آچيق)	آ ، اۏ	اَ ، ائـ ،اؤ
مصوتهاي تنگ (دار)	اﻯْ ، اوُ	اي ، اۆ

4ـ2ـ نتيجه گيري از چهار جدول قبلي

با نگاهي به جدول (1) مي توان نتيجه گرفت كه هر كدام از مصوتها بايد در قالب يكي از تقسيم بندي هاي جداول (2) ، (3) و (4) دربيآيند. ادغام اين چهار جدول ‏، جدول زير را به ما مي دهد:

جدول (5) : تقسيم بندي مصوتهاي تركي از سه منظر

 

	مصوت	ثقيل ـ ظريف		غنچه اي ـ غيرغنچه اي		باز ـ تنگ
		ثقيل	ظريف	غنچه اي	غيرغنچه اي	باز	تنگ
a	آ	*			*	*
ı	اﻯْ	*			*		*
u	اوُ	*		*			*
o	اۏ	*		*		*
ə	اَ		*		*	*
e	ائـ		*		*	*
i	اي		*		*		*
ö	اؤ		*	*		*
ü	اۆ		*	*			*

3ـ قانون هماهنگي آواها (سس اويغونلوغو)

قانون هماهنگي آواها اساسي ترين عامل ملوديک بودن و ريتميک بودن زبان ترکي است و آنرا براحتي از ديگر زبانها متمايز مي کند ، طوريکه حتي اگر کسي اين زبان را بلد نباشد ، مي تواند متوجه شود که به زبان ترکي صحبت مي شود. اگر کسي اين قانون را بداند ولي ترکي را بلد نباشد ، مي تواند بصورت استنتاجي فعل ، اسم ، صفت و ... بسازد.

اين قانون که در اصل داراي يک اصل اساسي است ، چند قانون فرعي نيز از آن بدست مي آيد که واژه سازي ، ترکيب ريشه با پي افزوده ها و ... براساس اين قوانين بدست مي آيد. اين قوانين عبارتند از:

1ـ3ـ قانون هماهنگي مصوتها :

همه مصوتهاي يک کلمه از نظر ثقيل و ظريف بودن تابع مصوت هجاي اول هستند. يعني اگر مصوت هجاي اول ، ثقيل بود ، تمام مصوتهاي ديگر آن کلمه يا پي افزوده هاي آن ، ثقيل خواهند بود و اگر مصوت هجاي اول ، ظريف باشد ، ديگر مصوتها نيز ظريف خواهند بود.

براي نمونه در ترکي يارا (زخم) درست است يا ياره؟ چون مصوت هجاي اول (يا) بصورت ثقيل (آ) است ، پس مصوتهاي ديگر هم که در ادامه خواهند آمد ، ثقيل خواهند بود. پس يارا صحيح است. از طرفي اگر پي افزوده هاي ديگري به آن اضافه شوند ، به همين صورت ثقيل خواهند بود. لذا يارالا (زخمي کن) صحيح است و به همين ترتيب: يارالاندي ، يارالانديردي ، يارالانديرديلار.

حال اگر مصوت هجاي اول ظريف باشد ، مانند «ائـ» در ائشيک ، تمام مصوتهاي بعدي ظريف خواهند آمد: ائشيکده ، ائشيکده کي ، ائشيکده کيلر ، ائشيکده کيلرين ، ائشيکده کيلرينکي و ... .

لذا همانطور که ياره اشتباه است ، ائشيکدا يا ائشيکداکيلار! هم صحيح نيست.

تبصره 1 : در اشعاري که از اوزان عروضي عربي يا فارسي استفاده مي شود ، بنا به اجبار مي توان از اين قانون عدول کرد. مثلاً فضولي شاعر ترک عراقي مي گويد: «احتياط ايلن ايچر هر کيمده اولسا ياره سو» که در اصل بصورت « هر کيمده يارا اولسا ، احتياط ايلن سو ايچر» (آدم زخمي با احتياط آب مي خورد) مي باشد که بنا به ضرورت واژه «يارا»(زخم) بصورت «ياره» آمده است.

تبصره 2 : در کلمات دخيل (کلماتي که از زبان ديگر وارد يک زبان ديگر مي شوند) ، مبناي مصوتهاي اضافه شده ، مصوت هجاي آخر است. چون ممکن است مصوت هجاي اول با آخر متفاوت باشد. مانند: «اينسان» که مصوت هجاي اول (يعني ايـ) ظريف است ولي مصوت هجاي آخر (يعني آ) ثقيل است ، لذا پي افزوده هاي اين کلمه بايد بر اساس هجاي آخر ، ثقيل باشند. مانند: اينسانلار ، اينسانلاردا. البته تأکيد مي شود که اين مورد درباره کلمات خالص ترکي صادق نيست. کلمات ترکي همگي يا مصوت ثقيل هستند يا مصوت ظريف.

تبصره 3 : تعميم قانون هماهنگي مصوتها به کلمات دخيل

خيل ورود کلمات عربي ، فارسي و حتي انگليسي به زبان ترکي مستلزم ترکيزه شدن آن و پالايش يافتن آنها در قانون هماهنگي مصوتهاست. کلمات بيگانه هنگام ورود به زبان ترکي در ساختار آن قرار مي گيرند ، طوريکه گاهي تشخيص صورت اصلي و دست نخورده آن بسيار سخت مي شود. براي نمونه از اين کلمات دخيل داريم: باهار (بهار) ، هاوا (هوا).

2ـ3ـ قانون هماهنگي لبها:

نه تنها مصوتهاي يک کلمه (اعم از ريشه و مصوتها) از لحاظ تقسيم بندي ثقيل و ظريف نمي توانند همزمان با هم بيآيند ، از لحاظ نوع غنچه اي يا غيرغنچه اي نيز داراي ضوابط و نظم خاصي هستند که از آن هم بايد تبعيت نمايند. اين قانون چنين است:

الف ـ اگر مصوت اول غيرغنچه اي (دوداقلانمايان) باشد ، مصوتهاي ديگر نيز غيرغنچه اي خواهند بود. به عبارتي اگر مصوت اول غيرغنچه اي باشد ، مصوتهاي ديگر مجاز نيستند از نوع غنچه اي باشند. مانند: قاپي ـ قاپيدا ـ قاپيداكي ـ قاپيداكيندا ـ قاپيداكيندادير

ب ـ ولي اگر مصوت اول غنچه اي (دوداقلانان) باشد ، اگر يكي از مصوتهاي آن از نوع باز باشد ‏، مصوتهاي بعد از خود را تابع خود خواهد كرد. براي نمونه در اين پي افزوده ها هيچ مصوت بازي در تركيبات دخالت نمي كند: قوزو ـ قوزوچو ـ قوزوچونون ـ فوزوچونوندور

اما در اين مثال مصوت باز «آ» در «قوناق» عرصه را بر مصوت اول يعني «اۏ» تنگ كرده و مصوتهاي بعدي را از حالت غنچه اي خارج مي كند: قوناق ـ قوناقلار ـ قوناقلارين ـ قوناقلارينكي ـ قوناقلارينكيدير

تبصره 1 : تعميم اين قانون به کلمات دخيل

کلمات به عاريت گرفته شده از زبانهاي عربي و فارسي نيز در ترکي در قالب اين ساختار مي آيند. براي نمونه: آبيري (آبرو) ، ميرده شير (مرده شوي) ، فينديق (فندق) ، قورو (قوري) ، نوخوش (ناخوش).

3ـ3ـ قانون عمومي هماهنگي مصوتها:

تمام پي افزوده ها نيز از لحاظ داشتن مصوتهاي ثقيل و ظريف يا غنچه اي و غيرغنچه اي از مصوت هجاي نخست تبعيت مي کنند. اين بحث را در آينده در درس پي افزوده ها به تفصيل بررسي خواهيم كرد.

4ـ3ـ قانون توالي مصوتها (سسلرين آرديجيلليغي):

در کنار تمام محدوديتها و قوانين حاکم بر مصوتهاي ترکي ، اين مصوتها اجازه ندارند در هرجائي از کلمه که خواستند ، ظاهر شوند. مثلاً مصوت «اﻯْ» با شرايط خاصي حق دارد در ابتداي کلمه بيآيد ، از طرفي مصوت «اؤ» نمي تواند در داخل کلمه بگنجد و تنها مي تواند در ابتداي کلمه نقش ايفا نمايد.

با دقت به جدول زير مي بينيم که مصوتها در کجا مي توانند بيآيند و کجاها حق ندارند بيآيند:

جدول (6): قانون توالي مصوتها در زبان ترکي

موقعيت مصوتها		مصوت	مصوتهاي بعدي	نمونه
فقط در اول کلمه	e	ائـ	ي ـ ـه (ه ، اَ)	ائشيک ، يئريمک ، يئددي ، سئرچه ، ائرته	ertə - serçə - yeddi - yerimək - eşik
	ö	اؤ	ۆ ـ ي ـ ـه(ه ، اَ)	اؤزوم ، تؤکندي ، گؤزل ، گؤزلدي ، سؤزومه	sözümə - gözəldi - gözəl - tökəndi - özüm
	o	اۏ	وُ ـ آ ـ ﻯْ	اۏروج ، اۏتاق ، قۏناق ، قۏناقلﻯْق ، قۏنشو	qonşu - qonaqlıq - qonaq - otaq - oruc
در همه جاي کلمه	a	آ	آ ـ ﻯْ	آنا ، آشاغي ، قارا ، آغيز ، خانيم	xanım - ağız - qara - aşağı - ana
	ə	اَ	اَ ـ ي	الک ، اسکي ، اسمک ، گلمک ، ازيلگن	əzilgən - gəlmək - əsmək - əski - ələk
	ı	اﻯْ	آ ـ ﻯْ	ايشيق ، ايلديريم ، ايليق ، ايلان ، اينان	inan - ilan - ilıq - ildırım -
	i	اي	اَ ـ ي	ايستک ، گيرمک ، ديري ، ديرک ، ايکي	iki - dirək - diri - girmək - istək
	u	اوُ	وُ ـ آ ـ ﻯْ	قوُشچُو ، قوُلاق ، اوُجاليق ، قوُرشاق ، اوُشاق	uşaq - qurşaq - ucalıq - qulaq - quşçu
	ü	اۆ	ۆ ـ ـه(ه ، اَ) ـ ي	تۆرکچۆ، تۆرکجه، يۆزلري،يۆزلرجه، اۆزمك	üzmək - yüzlərcə - yüzləri - türkcə - türkçü

نكته 1: اگر مصوت «اﻯْ» در ابتداي كلمه بيآيد و مصوت بعدي «آ» باشد ، در اينصورت مصوت «اﻯْ» جاي خود را به «اي» مي دهد ، لذا در اين مورد مي توان استثنائاً مصوتهاي ثقيل و ظريف را در كنار هم ديد. مانند: ايلان (مار) ، اينام (باور) ، ايلقار (پيمان) ، ايسلانماق (خيس شدن) ، ايسمارلاماق (بدرقه کردن). 

ismarlamaq - islanmaq - ilqar - inam - ilan

نکته 2: گاهي حتي در ادبيات مکتوب مي بينيم که برخلاف جدول فوق ، «اﻯْ ، اؤ ، ائـ » در وسط و انتهاي کلمه هم ظاهر مي شود ، مانند: «قﻯْرۏ ، بيزۏ ، بنؤشه ، گۆنئي». اين کلمات صورت واقعي نيستند و تحريفي هستند. مثلاً «ۏ» در انتهاي بعضي کلمات ترکي در اصل «آو» است که «و» حرف واو است نه صداي «او». لذا در اصل «قﻯْراو ، بيزاو» است که جهت تسهيل اينگونه مي خوانند.

4ـ نكاتي ديگر در آواشناسي تركي

1ـ4ـ تعميم خصوصيت کوتاهي صائتهاي زبان ترکي به کلمات دخيل

گفتيم که زبان ترکي زباني کوتاه صائت با بياني سريع و تند است و هيچ کشيدگي و مدّ دادن در آن وجود ندارد مگر به ندرت آنهم براي کلمات بيگانه. يعني اگر فارس زبان هم «بادام» مي گويد ، ترک زبان هم «بادام» مي گويد ، سرعت آنها يکي نيست. فارس زبان کشيده تر و بصورت ممدود آنرا ادا مي کند ولي ترک زبان بسيار سريع و تند تلفظ مي کند. همين خصوصيت زبان ترکي باعث مي شود ، کلمات دخيل از زبانهاي ديگر از يک فيلتر ديگر عبور کنند ، سپس وارد زبان ترکي شوند. لذا اگر در فارسي مي گوئيم: «يارم آمد» ، در ترکي همين «يارم» را بسيار سريعتر تلفظ خواهيم کرد: «ياريم گلدي». به همين ترتيب: بادام ، شيرين ، ناشي ، گيج ، داغ ، چاي ، امامزادا ، خارابا و ... .

xaraba - imamzada - çay - dağ - gic - naşı - şirin - badam

2ـ4ـ ادغام مصوتهاي کلمات ترکيبي  

گاهي ترکيب دو کلمه ، خود يک کلمه تلقي مي شود و ما آنرا ديگر به عنوان يک کلمه واحد مي پذيريم. مانند : بوُگۆن (امروز). حال اگر به عنوان يک کلمه بپذيريم ، بايد از قوانين آوائي ترکي تبعيت کنند. از جمله اينکه مصوتهاي هر دو کلمه بايد همجنس شده و هر دو يا ثقيل باشند يا ظريف. در کلمه ترکيبي بوُگۆن که ترکيبي از بوُ (اين) و گۆن(روز) است ، مصوت کلمه اول ثقيل بوده ولي مصوت کلمه دوم ظريف است. لذا مي بينيم که مصوت اول فدا شده و به شکل مصوت دوم يعني ظريف درمي آيد و آنرا «بۆگۆن» يا «بۆيۆن» مي گوئيم.

به همين ترتيب داريم: بۆرۆسۆگۆن (او بيريسي گۆن) ، بوُجوُر (بوُ جۆر) ، ناوار نه يوخ؟ (نه وار نه يوخ؟) ، بييل (بوُ ايل) و ... .

3ـ4ـ التقاء ساکنين در ترکي

در ترکي نمي تواند دو حرف در کنار هم ، هر دو ساکن باشند. زبان ترکي بسيار روان و جاري است و تحمل مکث در دو حرف پشت سرهم را ندارد و برخلاف زبان عربي نمي تواند کلماتي مانند: قبض ، وقف ، اکل ، خبط ، حکم و ... را تحمل کند. حتي کلمات فارسي و عربي هم که وارد ترکي مي شوند بايد خود را با اين قالب سازگار کنند و با متحرک کردن سکون اول تنها به سکون دوم راضي باشند و اين هم يکي ديگر از فيلترهاي زبان ترکي براي ورود کلمه است. لذا در ترکي مي گوئيم: قبير (قبر) ، نذير آشي (نذر آشي) ، قدير گئجه سي (شب قدر) ، صبير گلدي (صبر آمد) ، عؤمور کئچدي (عمر رفت) ، ظولوم (ظلم) ، حوکوم (حکم) ، طبيل (طبل) و ... .

تبصره : يک استثنا براي التقاء ساکنين يا همجواري دو حرف مسکون در ترکي وجود دارد که باز خواهيم ديد بخاطر رواني و ريتميک بودن اين زبان است. در ترکي دو حرف همجوار مي توانند هر دو ساکن بيآيند به شرطي که حرف ساکن اول ، يکي از حروف «ن ـ س ـ ل ـ ر» باشند. اين چهار حرف چنان مخرجي دارند که اگر ساکن باشند ، حتي اگر حرف بعدي ساکن بيآيد ، باز براحتي قابل ادا هستند و دهان را دچار مشکل تلفظ نمي کند. البته تعداد اين کلمات در ترکي اندک است و به دنباله اين حروف هم هر حرفي نيآمده است بلکه حروفي مي آيند که واقعاً در ادا کردن آنها زبان راحت است.

جدول (7) : التقاءساكنين در زبان تركي

ساكن اول	نمونه
ن	بانگ ، زيرنگ ، ديرنگ ، ياپينج ، قاخينج ، دينج ، انگ ، دنگ	dəng - əng - dinc - qaxınc - yapınc - dirəng - zirəng - bang
س	آست ، اۆست	üst - ast
ل	آلت ، قالخ ، اوجالت ، اؤلچ ، آلتميش	altmış - ölç - ucalt - qalx - alt
ر	قيرخ ، تورك ، دؤرد ، برك ، قورخماق ، آرخ ، ييرتماق ،آرتماق	artmaq - yırtmaq - arx - qorxmaq - bərk - dörd - türk - qırx

مي بينيم که «رک» در «تورک» التقاء ساکنين دارد اما چقدر راحت ادا مي شود. چقدر با التقاء ساکنين در وقف يا طبل متفاوت است.

 << قبلي  | Əvvəlki----| www.kitablar.com   |< Ana səhifə | صفحه اصلي > |   www.kitablar.org |---- Sonrakı |  بعدي >>